Fototoek


Fotogalerie van Jan-Maarten Goedkoop

Energietransitie
Energietransitie
2018年02月20日
Energiestransitie (laatste update 10 mrt 2019). Meer ook bij 'Plan Toek', 'Politiek' en 'Nederland Polderland'.

Vanwaar dit item?

In de media wordt erg veel aandacht besteed aan de Energietransitie en net als vermoedelijk  veel medeburgers overvalt mij soms het gevoel door de bomen het bos niet meer te zien. Wat is de kern van het probleem, wat zijn de oplossingen, wie beschikt over betrouwbare informatie, hoe zit het met de diverse lobby’s, wat kan ik zelf doen en wat mag ik van de overheid verwachten, om maar een paar vragen te noemen.
Het zou wat al te ambitieus zijn om, ondanks enige kennis van zaken uit het, inderdaad verre, verleden in de energiesector, te pretenderen hier even in het kort met pasklare antwoorden en oplossingen te komen. Wat misschien wel zin heeft is een poging te doen om een paar kernvragen te verwoorden en zaken een beetje te duiden die vaak ter sprake komen. Dit alles op basis van kritische analyses aan de hand van zo betrouwbaar mogelijke bronnen.

Eerste wet van de thermodynamica

De eerste wet van de thermodynamica, ook wel Eerste Hoofdwet genoemd, stelt dat energie niet verloren kan gaan of uit het niets kan ontstaan. De wet staat algemeen bekend als de "Wet van behoud van energie". Er kunnen alleen omzettingen van energie plaatsvinden. Bron: Wikipedia.
Het belang hiervan in de energietransitie is te begrijpen dat niets voor niets gebeurt.
We kunnen dus zonne-energie wel omzetten in stroom, met stroom chemische processen op gang brengen en gassen produceren enz., maar uiteindelijk neemt de hoeveelheid energie er niet mee toe. Dat is goed om in het achterhoofd te houden.

Het CO2 verhaal

Over sommige dingen bestaat in de wetenschap wel enige consensus. We mogen wel aannemen dat de opwarming van de aarde (of kijk hier) een feit is en dat wij daar als mens met ons gedrag mede invloed op hebben. Dat broeikasgassen daarbij een belangrijke rol spelen staat ook wel buiten discussie.
Consensus bestaat er ook wel over de conclusie dat we op termijn, liefst op korte termijn, van de fossiele brandstoffen af moeten. Fossiele brandstoffen zijn koolwaterstofverbindingen die zijn ontstaan uit plantenresten en dierlijk leven in het geologisch verleden van de aarde, vooral in het Carboon. Tot deze groep brandstoffen behoren aardolie, aardgas, steenkool en bruinkool. Deze brandstoffen stoten bij verbranding CO2 uit, een van de belangrijke broeikasgassen.
Naast fossiele brandstoffen hebben we ook andere brandstoffen die bestaan uit koolwaterstofverbindingen en die dus eveneens bij verbranding broeikasgassen, waaronder CO2 uitstoten. Te denken valt dan aan bijvoorbeeld biomassa, houtsnippers, methaangas uit de vleesindustrie, of het gebruik van zeewier.
Het verschil tussen verbranding van fossiele en niet-fossiele koolwaterstofverbindingen is dat bij de eerste groep, aardolie, aardgas, steenkool en bruinkool, er wel broeikasgassen worden uitgestoten, maar dat deze op geen enkele manier gecompenseerd worden.
Bij de tweede groep kun je zeggen dat tegenover de uitstoot van gassen ook een opname staat. Een boom neemt CO2 op tijdens de groei en stoot bij verbranding CO2 uit. Het probleem voor ons is alleen dat ons energieverbruik zo hoog is dat wij veel meer broeikasgassen uitstoten dan dat er door hergroei gecompenseerd kan worden.  Netto levert dat dus toch een toename op van de uitstoot van broeikasgassen.

De mythe van biomassa

Het idee dat biomassa een duurzame grondstof is voor energieopwekking is een fabeltje. Het gebruik van biomassa is absoluut geen win-win situatie. 'Schone' diesel, 'schone' kerosine, 'schone groene energie uit biomassa', 'biofuel uit frituurvet': het zijn allemaal sprookjes qua duurzaamheid en biodiversiteit, ze bestaan niet.
Biogas uit koemest bijvoorbeeld is eigenlijk letterlijk 'bullshit'. Eerst ga je gewassen verbouwen om koeien mee te voeren (ipv die plantaardige producten zelf op te eten), vervolgens stoot die koe methaan uit en stront. Die stront gaan vergisten en vervolgens opbranden is een erg ineffectieve manier om  met landbouwgewassen om te gaan.
Het beste dat we met biomassa kunnen doen is het duurzaam te recyclen en het zou nog beter zijn als we er minder van zouden hebben. Dat kunnen we bereiken door zuiniger met grondstoffen en afval om te gaan, meer bomen aan te planten en minder te kappen of te snoeien, zuiniger met voedsel om te gaan ook en door vooral de vleesindustrie sterk te laten krimpen, de eigen consumptie en de export naar het buitenland.
Zie ook: 'Climate Central' en 'Pulp Fiction'.
Interessant om te lezen is misschien ook dit: 'Nederland overvraagt biomassa twee tot vier keer' Bron: Natuur en Milieu 07 dec 2018. Ook van Natuur en Milieu: 'De rol van biomassa in een duurzame economie' (met een lange lijst van bronnen).
Update 10 feb 2019:
'Een fles gemaakt van houtsnippers: Groningen gaat na gastijdperk over op biochemie'. Bron: NOS 10 feb 2019.
"Avantium heeft gekozen voor het houtafval van Staatsbosbeheer als grondstof, omdat deze vorm van biomassa onomstreden is." Zeer omstreden dus.
"De provincie Groningen onderzoekt nog hoeveel duurzame biomassa er voor de chemie in Delfzijl beschikbaar is." Biomassa is niet duurzaam.

Energietransitie en biomassa in een stukje historische context: World War II

Soms is de werkelijkheid nog onwaarschijnlijker dan de fantasie. Zo ook in het geval dat ik eens wat dieper nadacht over het onderwerp biomassa en de huidige problematiek van de fossiele brandstoffen.
Waarom ik erover nadacht? Vanwege de discussie over het gebruik van biomassa als alternatief voor fossiele brandstof. En waarom dan? Omdat ik me toch wel wat ongerust maak over de massale kap van bomen wereldwijd onder het motto van win-win. Deskundigen waarschuwen dat er helemaal geen sprake is van win-win en we juist voorzichtig en zuinig moeten omgaan met onze bossen.
Is dit eigenlijk wel zo'n nieuw probleem bedacht ik me: het einde van de klassieke fossiele brandstoffen als aardolie, aardgas, steenkool en bruinkool? En het idee dat biomassa een acceptabel alternatief zou kunnen zijn? Ergens sluimerde er iets van vroeger en op een gegeven moment schoot het me weer te binnen: hadden we gedurende World War II niet een groot tekort aan fossiele brandstoffen en stond de Europese mens niet met de rug tegen de muur om het brandstofprobleem op te lossen? En daar kwam hij boven: de 'houtgasauto'. De plaatjes stonden nog op mijn netvlies.


Wie op de site kijkt van Lowtech Magazine, 11 jan 2010: 'Houtgasauto's: rijden op brandhout', kan een indruk krijgen van de geschiedenis van de houtvergasser en de toepassing ervan in de vervoersector. Hier wordt af en toe zelfs enigszins juichend gepraat over de technische mogelijkheden om ook in het huidige tijdperk houtvergassers in te zetten. Toch is de eindconclusie vernietigend:
"Helaas deelt de houtgasauto ook een belangrijk ecologisch probleem met biobrandstoffen: als we ons volledige wagenpark, of een betekenisvol deel ervan, zouden omschakelen naar houtgas, dan staat er nergens ter wereld nog een boom overeind en sterven we van de honger omdat elke vierkante centimeter landbouwgrond wordt ingepalmd door energieplantages. Zo zorgde de houtmobiel tijdens de Tweede Wereldoorlog in Frankrijk voor ontbossing op grote schaal. Net als biobrandstoffen is de technologie dus niet schaalbaar".
Onlangs heb ik het nog eens uitgezocht, nagelezen en grofweg nagerekend en ik kwam tot de conclusie dat indien we 'duurzaam' op hout uit eigen bossen zouden gaan rijden, we per jaar niet meer mogen rijden dan nog geen 200 km totaal. Zouden we bij het huidig rijgedrag uitsluitend op hout uit eigen bos rijden, dan kunnen we dat ongeveer zes maanden doen en dan zou de laatste boom van Nederland opgestookt zijn. Als klimaatsceptici mij mochten betrappen op een mega rekenfout van desnoods wel honderd procent, dan mogen we 400 km per jaar rijden en is de laatste boom 'pas' over een jaar aan de beurt.
Overigens: "Nederland heeft volgens Global Forrest Watch tussen 2001 en 2017 gemiddeld 21.000 hectare bosbedekking verloren". Bron: De Monitor van 25 feb 2019.
En kijk ook hier maar eens: 'Global Forest Watch'. "Forest monitoring designed for action. Global Forest Watch offers the latest data, technology and tools that empower people everywhere to better protect forests."
"De houtmobiel bevestigt nog maar eens dat de moderne automobiel een product is van fossiele brandstoffen. Hoe je het ook draait of keert (waterstof, elektriciteit, perslucht, biobrandstoffen, houtgas), geen enkele alternatieve brandstof biedt het gemak en het comfort van benzine of diesel. Als er op een dag een einde komt aan de (goedkope) olievoorraden, is de alomtegenwoordigheid van de private automobiel geschiedenis. Hopelijk wordt dat op tijd beseft, zodat we tijd genoeg hebben om een alternatief uit te bouwen".
En daarmee kwam ik weer bij het verhaal van de biomassa: 'Waarom biomassa een grotere klimaatkiller is dan steenkool'. bron: Trouw 22 nov 2017.
"Biomassa is helemaal niet koolstofneutraal, stellen ze, op de korte termijn is het verbranden van houtkorrels zelfs slechter voor het klimaat dan fossiele brandstoffen".
Niks geen win-win situatie dus. Toch maar niet doen en stoppen met fantasieën om het verleden naar het heden te exporteren. Het enige dat hier en nu geldt is: Op = Op, Leeg = Leeg, Om = Om.
Kappen met kappen dus! Nu doen!

Groen is gratis?

De grootste fout die we naar mijn mening kunnen maken is te denken dat omdat zonne- en windenergie in principe oneindig en gratis beschikbaar zijn, dat groene stroom daarmee ook gratis is. Voor groene stroom zijn grondstoffen nodig en als we naar een circulaire economie toe willen, dan moeten we leren accepteren dat die stoffen beperkt beschikbaar zijn. Ook bij de transitie naar duurzame energie blijft dus onverlet dat het van belang is om zuinig met onze grondstoffen en ons milieu om te gaan.
In de praktijk houdt dit in dat we er rekening mee moeten houden dat hoe meer groene stroom we verbruiken, hoe groter ons beslag wordt op grondstoffen. Dat betekent bijvoorbeeld dat we meer zonnepanelen of meer windmolens moeten plaatsen.
Laten we eens het voorbeeld nemen van de elektrische auto. Wie denkt er niet: als ik op groene stroom rijd, wat maakt het verbruik dan nog uit? Die redenering klopt dus niet.
Wie twee keer zo hard rijdt, heeft in principe acht keer zoveel vermogen nodig om de luchtweerstand te overbruggen. Naast de luchtweerstand speelt ook de rolweerstand een rol. Die is onafhankelijk van de snelheid. De luchtweerstand maakt zo'n vijftien procent uit van de totale rijweerstand, de rolweerstand de andere vijfentachtig.
Bij een verlaging van de snelheid van 130 km/h uur naar 90 km/h scheelt dat in het totaal benodigde vermogen toch  maar zo tien tot vijftien procent, fossiel of groen doet er daarbij niet toe.
Om die extra benodigde stroom bij hogere snelheden op te wekken heb je ook navenant meer windmolens of zonnepanelen nodig. Bespaar je op het verbruik, dan kun je ook besparen op groene energie of die voor andere nuttige doeleinden aanwenden.
Kortom, ook bij gebruik van groene stroom speelt het verbruik een grote rol in de duurzaamheid.
Om deze redenen verdient het aanbeveling om vandaag al, fossiel of groen, maatregelen te nemen om de snelheid in het verkeer te verlagen. Het vergt geen enkele investering. Met regelgeving en handhaving is het al gepiept. Gewoon doen!


Een kabinet dat zichzelf 'groen' noemt en de maximum snelheid niet verlaagt kun je nauwelijks serieus nemen.
"Als in het regeerakkoord staat dat we 130km/u mogen rijden dan kan ik dat niet veranderen". Toch niet te geloven?
Lees ook maar eens hier. Ook aanbevolen: 'Natuurkunde voor Dummies' en voor de diehards 'Rijweerstanden'.

De rol van bomen

De discussie over het stoppen van de opwarming van de aarde spitst zich meestal toe op de reductie van broeikasgassen, met als voornaamste gas CO2.
Stoppen met het gebruik van fossiele brandstoffen, CO2 compensatie of opvang van CO2 worden genoemd als oplossingen van het probleem.
Onlangs kwam ik tot een besef dat ik zelf eigenlijk te simpel vond om serieus genomen te worden, maar ik vond het toch wel interessant genoeg om nog eens verder op in te gaan.
In steden doet zich het probleem voor van de 'hitte-eilanden'. Iedereen kent ze wel: pleinen in het hart van een stad, waar geen boom staat en je wegbrandt als de zon er 's zomers lustig schijnt. Groen-deskundigen kennen dat probleem en dragen als oplossing aan het aanplanten van bomen. Het zou in stedelijk gebied kunnen leiden tot een temperatuurdaling van wel vijf graden. (Zie 'Bomen tegen Hitte', van Wageningen Universiteit in De Groene Stad van 10 jul 2015)
Plotseling ging er bij mij een (led)lampje branden. Kennen we niet allemaal de simpele ervaring dat het in het bos en in de schaduw koeler is dan in de zon? Ik nam het altijd aan als een gegeven, zonder een causaal verband te zien tussen oorzaak en gevolg. Ja, in de woestijn schijnt de zon en is het heet, net als in de binnenlanden van Spanje of Griekenland. Maar waarom? Komt het omdat het nu eenmaal een kaal en heet gebied is, of komt het omdat er geen bomen zijn? Wat voor klimaat zou er in die woestijn heersen indien we er bomen zouden aanplanten?
Zo kwam ik op het niet te geloven simpele idee om dit principe in een groter verband te zien. Hoeveel graden gaat de temperatuur op het platteland dalen indien we grasland, woestijn en andere gebieden met weinig vegetatie zouden veranderen in bos? Dit niet vanwege de beoogde CO2 opname (ja natuurlijk ook wel), maar vanwege de directe daling van de luchttemperatuur in de omgeving? Hoe groot zou de impact van deze daling zijn op de gemiddelde temperatuur op aarde? Een daling van meerdere graden lijkt niet onwaarschijnlijk.
Een boom kun je, hoe gek het ook mag klinken, vergelijken met een koelkast. Koelkasten werken volgens het principe dat verdamping van een vloeistof tot een gas energie kost, verdampingsenergie. Daartoe wordt gas met een compressor eerst samengeperst. Dat kost stroom, grijs of groen.
Bij de boom werkt het vergelijkbaar. De boom zuigt water uit de bodem en leidt dat via de stam naar de bladeren. Van daaruit verdampt het water de lucht in. De omgeving rondom de boom koelt daardoor af. De benodigde energie hiervoor komt direct van de zon. Zonne-energie zorgt er dus voor dat het water verdampt en de omgeving koelt, net als bij de koelkast.
Het klinkt te simpel om geloofwaardig te zijn, maar kan dit niet een substantiële bijdrage zijn aan het verlagen van de temperatuur op aarde, compleet los gezien van het CO2 verhaal?
In plaats van de focus te leggen op de Sahara of Oost Groningen, op Zuid Italië of de Spaanse Hoogvlakte als potentiële locaties voor zonnepanelen of plantages voor biomassa, zouden we ook eens kunnen denken aan massale herbebossing. Een bos doet er zo'n dertig jaar over om tot volwassen groei te komen. Beginnen we vandaag dan zijn deze bossen rond 2050 volgroeid.
Het project zou zonder verdere aantasting van natuurlijke hulpbronnen en zonder grote industriële activiteiten wellicht op redelijk korte termijn al tot een substantiële daling van de warmte op aarde kunnen leiden.

Voetnoten:
'Voor ieder mens staan er 420 bomen op aarde' Bron RTL Nieuws 03 sep 2015.
"Per jaar worden er zo'n 15 miljard bomen gekapt. Daarvoor worden er slechts 5 miljard terug geplant."
Uitgaande van een groei van de wereldbevolking in het huidige tempo zouden er zo'n 40 miljard bomen per jaar extra geplant moeten worden.
Massale wereldwijde bebossing kan decennium CO2-uitstoot neutraliseren”. Bron HLN 17 feb 2019.
"Als we gigantisch veel bomen aanplanten, heeft dat ook een gigantisch positieve invloed op de luchtkwaliteit."
Gewoon doen dus, stoppen met traineren en niet polderen aan tafels. Doen!
Justdiggit.

De lobby's en de politiek

Wie een energietransitie in gang wil zetten krijgt te maken met lobby's, belangengroepen die vaak tegen verandering zijn uit commerciële overwegingen. Zij oefenen druk uit, via onder meer de media, op de politiek. Voor politici is draagvlak van groot belang. Sommige lobby's zaaien doelbewust twijfels in de media en in de politiek over bijvoorbeeld de wetenschap teneinde processen te beïnvloeden. Dit hebben we in de praktijk bijvoorbeeld jarenlang gezien in de aanpak van de aardgasproblematiek.
Een kritische analyse over klimaatsceptici staat op 08 feb in De Volkskrant.
'Hebben de klimaatsceptici gelijk?' (nee dus), De Volkskrant op YouTube en 'Warmt CO2 het klimaat echt wel op?' (ja dus). Bron: beiden De Volkskrant van 08 feb 2019.
Naarmate de energietransitie meer vorm krijgt zien wie ook een nieuw soort lobby's opkomen. Tal van bedrijven trachten een graantje mee te pikken van de te verwachten winsten die er te behalen lijken in de 'groene' economie. Zolang dat integer gebeurt is er natuurlijk niets aan de hand. Het gevaar dat loert zijn zaken als bijvoorbeeld het Greenwashen en het misbruik maken van het gebrek aan kennis bij bestuurders en politici om 'groene' producten aan de man te brengen die dat etiket helemaal niet verdienen. Een voorbeeld hiervan is de handel in biomassa, die zeer omstreden is. Volgens talloze wetenschappers is de toepassing ervan zelfs schadelijker dan het gebruik van fossiele brandstoffen. Ook hier geldt dat het zaak is de vinger aan de pols te houden en op zoek te blijven gaan naar wetenschappelijk verantwoorde en aanvaardbare oplossingen. Zo niet dan dreigt de 'groene' economie gekaapt te worden door vergelijkbare lobby's (bijvoorbeeld Shell) als ten tijde van het fossiele tijdperk.
Over Greenwashen is dit wel interessant om te lezen:
05 feb 2019:
'Deze eco-activiste waarschuwt voor groene leugens van bedrijven: “Hun greenwashing strategieën zijn een groot deel van de klimaatcrisis”.' Bron: interview met ecojournaliste en -activiste Kathrin Hartmann in Bloovi van 05 feb 2019.
“Ik ben al 10 jaar bezig met mijn onderzoek, dus ken ik de strategieën om het grote publiek te manipuleren intussen vanbuiten.”
Zie ook haar boek: 'De Groene Leugen'.
"Producenten maken zich schuldig aan ‘greenwashing’. Ze ‘doen groen’, maar gaan ondertussen door met hun destructieve wijze van produceren."
En dan de vraag: 'Hoe corrupt is Nederland en wat doen we er aan? Willeke Slingerland en Syp Wynia' Bron: Café Weltschmerz 23 nov 2018.
"Slingerland en Wynia komen tot de slotsom dat het de hoogste tijd is om de bezem door de Nederlandse lobbycratie te halen. Ze dringen aan op meer wetenschappelijk onderzoek naar corruptie in Nederland. Die corruptie ondermijnt de democratie en de rechtsstaat veel heftiger dan vaak wordt gedacht. Zo schoon is Nederland namelijk niet".
Letterlijk dus niet, noch figuurlijk.

De transitie

Wanneer we stoppen met het gebruik van brandstoffen op basis van koolwaterstofverbindingen, fossiel of niet, rijst de vraag: wat dan wel?
Op dit moment wordt het meest gesproken over duurzame energiebronnen, die rechtstreeks gevoed worden door zonnewarmte en de aantrekkingskracht van de aarde: zonne-energie, windenergie, waterkracht en getijdenenergie. De meest gangbare gedachte over de toepassing van deze energiebronnen is om de gewonnen energie te gebruiken voor de opwekking van stroom. Deze stroom kan dan weer gebruikt worden om een elektromotor aan te drijven. De stroom kan ook gebruikt worden om warmte op te wekken, in bijvoorbeeld huishoudens.
Een van de problemen die zich hierbij voordoen is de vraag hoe we elektrische energie kunnen opslaan. De meest toegepaste oplossing is op dit moment de accu. Een stuwmeer of watertoren kan als alternatief gezien worden. Die wateropslagen kun je dan op een later moment gebruiken om stroom mee op te wekken. De opslagcapaciteit van accu’s is echter beperkt. Bovendien vormen accu’s een grote aanslag op onze grondstoffen, die vaak ook nog in kwetsbare natuurgebieden gedolven worden. Bij een sterke groei van deze markt is dit niet op te vangen in een circulaire economie, een economie van hergebruik.
Sommige energiedeskundigen pleiten daarom voor alternatieven, bijvoorbeeld het gebruik van waterstof.
Zie bijvoorbeeld: 'Deltaplan Waterstof'. Bron: VPRO Tegenlicht 10 feb 2019.
Waterstof kan verkregen worden als we water door middel van stroom, elektrolyse, zodanig behandelen dat er waterstof vrijkomt. Het kan ook met warmte, thermolyse, of op biologische wijze. De waterstof kunnen we vervolgens als een vloeibaar gas opslaan. Dit waterstofgas in een tank kan vergeleken worden met de stroom die wordt opgeslagen in een accu, maar ook met de klassieke koolwaterstofbrandstoffen, alleen is deze bij verbranding vrij van broeikasgassen.
De waterstof kan vervolgens op twee manieren gebruikt worden. De eerste is het gas direct te verbranden, vergelijkbaar met het gebruik van koolwaterstofverbindingen. Bij verbranding komt water en zuurstof vrij. De tweede mogelijkheid is de waterstof te gebruiken in een brandstofcel en deze op die manier om te zetten in elektriciteit. Daarmee creëer je elektrische energie, waarmee je bijvoorbeeld een elektromotor kunt aandrijven. Dit proces is een omweg, omdat je met stroom waterstof maakt en deze dan eerst weer gebruikt om stroom op te wekken, om vervolgens mechanische energie op te wekken. Het grote voordeel is wel dat je de stroom voor het proces kunt opwekken met groene stroom uit zonneparken, windmolens of bijvoorbeeld getijdenenergie, terwijl je geen grote elektrische accu’s nodig hebt. In plaats daarvan gebruik je de waterstoftank als opslag.


Kernenergie

Sinds kort is er weer enige discussie over kernenergie, dit vooral naar aanleiding van een rapport dat het VN-klimaatpanel IPCC (Intergovernmental Panel on Climate Change) begin oktober 2018 uitbracht.
In deze discussie valt vaak het begrip thoriumcentrale als het energiewonder waar we op zitten te wachten.
Eerst hier even een antwoord op de vraag hoe realistisch dat is en over welke termijn we het dan hebben.
'Wanneer zijn thoriumcentrales commercieel beschikbaar als energiebron?' Bron: Jasper Vis, voormalig directeur Nederland bij Ørsted (voorheen Dong Energy) op 26 jan 2019 op zijn energieblog.
"In mijn ogen is de relevante discussie voor ‘thorium’ op dit moment hoe ambitieus we willen zijn in het onderzoek naar deze technologie. Thoriumcentrales kunnen geen bijdrage leveren aan CO2-reductie in 2030 en zo goed als zeker ook niet in 2040. Mogelijk in 2050 of later wel. Voorlopig is het dus onzin om ‘thorium’ te presenteren als alternatief voor CO2-reductie in 2030. En is het echt heel erg voorbarig om te praten over mogelijke vestigingslocaties voor een thoriumcentrale in Nederland."
Voorstanders van het bouwen van 'ouderwetse' kerncentrales op korte termijn erkennen het probleem dat deze (ouderwetse) centrales wind- en zonne-energie in de weg staan. Waarom? Kerncentrales kunnen slecht de fluctuaties opvangen die verbonden zijn aan energieopwekking met wind en zon.
Greenpeace reageerde als volgt op bovenstaand rapport: 'De onbelangrijke rol van kernenergie in de toekomst'.
"Het is je de afgelopen weken misschien niet ontgaan dat kernenergie weer een onderwerp van gesprek is in het nieuws. Aanleiding is een belangrijk rapport dat het VN-klimaatpanel IPCC (Intergovernmental Panel on Climate Change) begin oktober uitbracht. Dit rapport laat zien dat de opwarming van de aarde tot 1.5 graden beperkt kan én moet worden. In dit rapport speelt kernenergie geen bepalende rol". Bron: Greenpeace 05 nov 2018.
Marc Davidson evalueert hetzelfde rapport op 07 nov 2018 in De Volkskrant: 'Kernenergie alleen als allerlaatste redmiddel'.
"Indien de maatschappij eerder de waarschuwingen van het IPCC ter harte had genomen en eerder een transitie naar een duurzame energievoorziening had ingezet, had gevaarlijke klimaatverandering prima zonder kernenergie kunnen worden vermeden".
"Een kwart eeuw na het eerste IPCC-rapport moet serieus klimaatbeleid echter nog steeds van de grond komen: we vliegen nog onbeperkt over de gehele wereld, we eten nog onverminderd vlees en we wekken pas een klein deel van onze energie duurzaam op. Vandaar dat het IPCC nu tot de conclusie komt dat transitiepaden die ten tijde van eerdere waarschuwingen nog mogelijk waren inmiddels gepasseerde stations zijn. Om nu de milieubeweging te verwijten dat juist bij haar koers de klimaatdoelen uit zicht raken, lijkt daarom chantage". Hij vervolgt:
"De inzet van kernenergie mag dan inmiddels wellicht onvermijdelijk zijn geworden, maar dan wel enkel als sluitstuk van een klimaatbeleid waarin alle andere opties redelijkerwijze zijn uitgeput".
De grote energiereuzen blijken, zoals Greenpeace al opmerkte, niet in de rij te staan voor nieuwe kerncentrales. Op zich geen doorslaggevend argument natuurlijk, maar wel veelzeggend: 'Energiereuzen fileren VVD-voorstel voor nieuwe kerncentrales'. Bron: AD 06 nov 2018.
"De grote energiebedrijven in Nederland verwijzen het pleidooi van VVD-fractieleider Klaas Dijkhoff om snel één of meerdere nieuwe kerncentrales te gaan bouwen naar de prullenbak. Het is commercieel totaal onrendabel en er is in Nederland geen draagvlak voor".
Misschien voor de leek ook nog eens de moeite waard om dit te lezen: 'Voor kernenergie zijn is niet hetzelfde als pap lusten'. Bron: Duurzaam Nieuws 10 nov 2018.
"Om de discussie over kernenergie buiten het terrein van de emotie te voeren, is het wellicht verstandig wat feiten op een rijtje te krijgen. Daarvoor heb ik een paar dagen op het net gesurft en het resultaat geprobeerd samen te vatten".
Een integere poging om de link te leggen tussen de leek en de kenner, waar ik me graag bij aansluit.

De keuze

Kiezen we voor het stoppen met het gebruik van koolwaterstofverbindingen, zoals het aardgas, zoals door velen wordt voorgesteld, dan gaan we in bijvoorbeeld de Nederlandse huishoudens goeddeels over op stroom. ‘Van het gas af’ betekent dan dus woonwijken zonder gasaansluitingen. De stroom voor deze projecten kan dan komen van duurzame energiebronnen, zoals de wind- en zonne-energie. Om pieken en dalen in de vraag op te kunnen vangen, is dan wel weer een buffer nodig. In principe zou dat dus opnieuw de accu kunnen worden.
Er gaan ook stemmen op om de waterstof als energiebron te gebruiken, ook voor huishoudens. In dat geval is het noodzakelijk daarvoor de mogelijkheid te hebben van de distributie, zoals die nu plaats vindt middels het gasleidingnet. Sommige deskundigen veronderstellen dat het oude aardgasnet hiervoor zou zijn aan te passen. Het is wel van belang hiermee rekening te houden, want 'van het gas af' zou kunnen betekenen dat je ook van de waterstof af gaat, omdat je geen gasaansluitingen meer hebt.
Ook in het vervoer zou waterstof verder toegepast kunnen worden. Op dit moment wordt zelfs al geëxperimenteerd met waterstoffietsen.

De sociale transitie

Wanneer we kiezen voor de transitie naar een duurzame circulaire economie, dan is een van de belangrijkste vragen wie die gaat betalen. Een andere vraag is of duurzaamheid en groei wel samen kunnen gaan.
Om met dat laatste te beginnen lijkt het me dat je op sommige gebieden wellicht kunt groeien, maar in zijn totaliteit per definitie niet. Meer consumptie betekent domweg meer gebruik van schaarse grondstoffen en meer energieverbruik. Die groei gaat dan dus altijd ten koste van natuur en van natuurlijke hulpbronnen.
Zouden we 'de markt' haar werk laten doen als het om behoud van bijvoorbeeld de Neushoorn gaat en verder alleen de prijs van jachtvergunningen verhogen, dan zou het resultaat bekend zijn. De prijs van de laatste Neushoorn stijgt en de laatste Neushoorn wordt gedood.
In dit licht is een korte cursus Kapitalisme (The Rat Race) misschien nog wel aardig. Wie is de baas: 'The Kid, the Dog or the Sausage?'. 'Meer, meer, meer' werkt niet meer.


Dan naar het punt van wie de transitie gaat betalen. Stel dat we de vleesconsumptie gaan afremmen middels een vleestax, wat is het effect dan? De consumptie zal zeker afnemen, maar wie betaalt de rekening? De welgestelden zullen er geen biefstuk minder om eten, maar voor de 'gewone man' wordt vlees eten dan te duur. Verhoging van accijnzen op fossiele brandstoffen hebben hetzelfde effect, net als verhoging van de prijzen van vliegtickets.
Die groep welgestelden zou dan gewoon door kunnen gaan met vervuilen en Jan Modaal mag daar dan de rekening van betalen. Zoals een vriend mij in het verleden al eens influisterde: "als jij nou een zuinig autootje koopt, dan kan ik die SUV met een gerust hart bestellen" (we hebben het destijds beiden nog gedaan ook).
Het zou een geweldige verdere tweedeling betekenen en de kans is groot dat er dan geen draagvlak voor een transitie zal bestaan.
Betere oplossingen lijken toch te liggen in 'volumebeperkende maatregelen' in bijvoorbeeld de veeteelt, in beperking van het aantal vluchten binnen ons luchtruim en meer van dat soort maatregelen.
Ps.
Nog even terugkomend op die vriend met zijn SUV. De tijden zijn inmiddels veranderd en naast zijn SUV rijdt hij nu daags in een mooie elektrische bolide. Die kan ik me niet veroorloven, maar voor de goede zaak ben ik wel overgeschakeld op groene stroom. Nou blijkt hij dat ook gedaan te hebben en het toeval wil dat we bij dezelfde groene stroomboer zitten.
Nu kreeg ik van de week een appje van onze boer met het verzoek of ik een paar elektrische apparaten, de koelkast en mijn PC bijvoorbeeld, zou willen uitschakelen. De elektrische auto van mijn goede vriend bleek zijn zonnepanelen te hebben leeg getrokken. Hij stelde voor of het ook niet handig zou zijn als wij via een appje zelf de stroom zouden kunnen verdelen. Ik nam contact op met mijn vriend en die vond het een goed idee: "als jij nou je huis in de zomermaanden met stroom verwarmt, dan doe ik het in de winter".
Wie mij dezer dagen in de weer ziet met de ouderwetse houtskool BBQ, die weet het: mijn vriend is elektrisch aan het cruisen.

Conclusie

Aan de energietransitie zitten een hoop haken en ogen. Een conclusie trekken zou kunnen inhouden de antwoorden te weten. De vragen zijn duidelijk, maar de antwoorden misschien een stukje minder. Technieken ontwikkelen zich razendsnel. Het enige dat buiten kijf lijkt te staan is dat we hoe dan ook voortgang moeten maken met de transitie naar duurzame energie. Energiebesparing, minder vliegen, minder vleesproductie en consumptie, zijn maatregelen die op de kortste termijn zoden aan de dijk kunnen zetten. Voor de rest is waarschijnlijk een breed pakket aan maatregelen nodig om de doelstellingen te behalen.
De grootste fout die we naar mijn mening kunnen maken is te denken dat omdat zonne- en windenergie in principe oneindig en gratis beschikbaar zijn, dat groene stroom daarmee ook gratis is. Voor groene stroom zijn grondstoffen nodig en als we naar een circulaire economie toe willen, dan moeten we leren accepteren dat die stoffen beperkt beschikbaar zijn.

Aanvullendfe info:

'Climate Central'. "Wetenschappers en journalisten geven hun visie op klimaatonderwerpen."
'Duurzaam Nieuws'. "Duurzaamnieuws.nl wil de transitie naar een duurzame samenleving helpen versnellen."
'Greenpeace'. "Wil jij een groene en eerlijke wereld? Dan zijn wij jouw grootste supporter. Als wij samen werken staan we niet langer machteloos tegenover misstanden, maar hebben we kracht en macht om er iets aan te doen."
'Groene11'. "De Groene11 is het samenwerkingsverband voor public affairs van verschillende natuur- en milieuorganisaties."
'Kies Klimaat'. "KiesKlimaat beoordeelde het stemgedrag van de landelijke politieke partijen."
'Klimaatverandering'. "Voor een zinnige maatschappelijke discussie is het volgens ons belangrijk om de wetenschappelijke inzichten goed in beeld te hebben, en daar willen wij aan bijdragen."
'Milieu Centraal'. "Ontdek wat jij kan doen."
'Natuur & Milieu'. "Vind hier alles wat jij wilt weten over Natuur & Milieu."
'NVDE Nederlandse Vereniging Duurzame Energie'. "De Nederlandse Vereniging Duurzame Energie (NVDE) is dé organisatie van ondernemers in duurzame energie in Nederland."
'Global Forest Watch'. "Forest monitoring designed for action. Global Forest Watch offers the latest data, technology and tools that empower people everywhere to better protect forests."
'ONE World'. "Journalistiek voor een eerlijke en duurzame wereld."
'Down To Earth'. "Platform voor groene journalistiek."
'Sargasso'. "Als rode draad door het bestaan van Sargasso loopt de overtuiging dat journalisten en lezers elkaar aanvullen en versterken. Het is onze missie journalist en burger dichter bij elkaar te brengen."
'Urgenda'. "Urgenda is de organisatie voor innovatie en duurzaamheid die Nederland, samen met bedrijven, overheden, maatschappelijke organisaties en particulieren , sneller duurzaam wil maken."
Aanbevolen door 'Urgenda':
'Klaar met alle meningen over klimaatverandering? Dit zijn de feiten' Bron: AD 09 mrt 2019.
10 mrt 2019:
'Zo dien je klimaatsceptici van repliek: zeven klimaatmythes ontkracht' Bron: Trouw 10 mrt 2019.
'WattisDuurzaam'. "WattisDuurzaam schrijft over het duurzaam opwekken, opslaan en besparen van energie, met een technopositieve inslag en vanuit de overtuiging dat een goedkoop, duurzaam energiesysteem het antwoord is op grote wereldproblemen."
'WISE'. "De missie van WISE is een wereld zonder kernenergie."


Updates:

04 mrt 2019:
'Compenseren voor het klimaat, daar heeft de planeet niets aan'. Bron: Trouw 04 mrt 2019.
"Overheden en bedrijven moet daarom eens ophouden met al die campagnes voor compenserend groen gedrag, zegt de Zweedse psycholoog. Als je aanbiedt een boom te planten voor iedere vlucht, blijven mensen vliegen."

24 februari 2019:
'Het Plastic Pact is de ­zoveelste schijnoplossing om de grote hoeveelheid plastic te beteugelen'. Bron: Column van Meike Rijksen in De Volkskrant van 24 feb 2019.
"Als de productie van plastic zo door blijft gaan, is het plasticmonster in 2050 vier keer zo groot. Daar valt niet tegenop te recyclen."
"De productie van wegwerpplastic moet drastisch omlaag. Verminderen, investeren in hergebruik en dan pas maatregelen voor recyclen."

20 feb 2019:
Klimaatbloggers
Ik heb een allergie voor onzin’. Bron: Jaap Tielbeke in De Groene Amsterdammer van 20 feb 2019.
"Op klimaatverandering.wordpress.com worden de misleidende mythes ontkracht en de wetenschappelijke feiten herhaald."

20 feb 2019:
'Schone biobrandstof is een fabel'. Bron: AD 20 feb 2019.
"De productie van biobrandstof is energie-intensief en deze brandstoffen zorgen juist voor méér CO2-uitstoot."

25 jan 2019:
'D66 en ChristenUnie eisen ‘onmiddellijke actie’ om Urgenda-doel toch te halen'. Bron: De Volkskrant 25 jan 2019.
"Het PBL waarschuwde in 2017 al dat Nederland de reductiedoelstelling niet zou halen, maar het kabinet heeft daar niets mee gedaan. Er zijn de afgelopen twee jaar geen extra milieumaatregelen genomen om het doel dichterbij te brengen. VVD en CDA staan wat dat betreft steeds op de rem."

24 jan 2019:
'Door alles "draconisch" te noemen, stap je in het frame dat t kabinet graag gebruikt. Het is niet draconisch om 40 maatregelen te nemen.'
'Het kabinet WIL geen maatregelen nemen en vertelt dus dat t onmogelijk is. Dat is aantoonbaar onjuist. Kabinet spint er kwistig op los.' Bron: Marjan Minnesma op Twitter 24 jan 2019.

24 jan 2019:
'De politieke wil ontbrak om milieudoelen te halen'. Bron: NRC 24 jan 2019.
"Die snelheid bleef uit, omdat Den Haag erop rekende dat de staat het hoger beroep zou winnen. Ruim drie jaar later bleek dat een inschattingsfout. Nu hebben nog altijd sommige politici hun hoop gevestigd op de cassatie bij de Hoge Raad die de staat heeft ingesteld."

23 jan 2019:
'Goede wil is niet genoeg: om klimaatdoelen te halen moet kabinet draconische maatregelen nemen'. Bron: De Volkskrant 23 jan 2019.
"Het kabinet zag deze dreun al een tijdje aankomen en heeft een strategie uitgestippeld....
Een zwak punt in deze redenering is dat het kabinet het halen van de Urgenda-doelstelling zelf onmogelijk heeft gemaakt door adequate maatregelen jarenlang uit te stellen."

10 jan 2019:
'Techniek gaat ons niet redden'. Bron: UK.
"Elektrische auto’s en bijstoken met biomassa moeten ervoor zorgen dat de uitstoot van broeikasgassen omlaag gaat. Maar dat gaat niet gebeuren, concludeert Jan Hessels Miedema in zijn proefschrift."
"En groei? Die moeten we echt afleren, want groei betekent dat er iets bij moet. En dát kan niet meer. Nadenken over wat we willen, wat we echt belangrijk vinden, is zinniger."

09 jan 2019:
'De cultuuroorlog heeft het klimaatdebat bereikt. Drie procent nep-Galileo's'. Bron De Groene Amaterdammer van 09 jan 2018.
"Nu de verduurzaming van Nederland vorm moet krijgen, proberen pseudosceptici het klimaatdebat te verstoren met een desinformatiecampagne. Hun tactieken zijn bekend, maar daarom niet minder hinderlijk."
"Knappe speurneuzen hebben ontdekt dat ik geen klimaatwetenschapper ben. Klopt, daarom zou ik het ook niet in mijn hoofd halen om de bevindingen van klimaatdeskundigen verdacht te maken, op basis van de schijnargumenten van een klein groepje pseudosceptici." Licht Tielbeke nog even toe op Twitter.

21 dec 2018:
Hoogleraar vanuit Oxford over het Klimaatakkoord: ‘Als ik in Nederland was geweest, stond ik nu te protesteren’. Bron: De Volkskrant 21 dec 2018.
"Dit is rampzalig beleid. Een truc van de vervuilende bedrijven en misschien ook wel van CDA en VVD. Het lijkt heel wat, maar ondertussen doen ze niks."
"Het houdt de gevestigde orde in stand. Terwijl er misschien wel nieuwe ondernemingen zijn met veel groenere technologieën. Hier wordt een enorme subsidiemachine opgetuigd, met een enorme bureaucratie, en tegelijkertijd wordt het invoeren van een prijsmechanisme voor CO2-uitstoot onacceptabel verklaard. Hoe kan het dat uitgerekend de VVD zo’n communistisch beleid steunt?"

20 dec 2018:
'Ambitieloos en vaalgroen': dit klimaatakkoord steunen wij niet. Bron: Greenpeace 20 dec 2018.
"1. Dit akkoord zorgt niet voor de transitie die we zo hard nodig hebben. We plakken pleisters en komen met korte termijn schijnoplossingen zoals het opslaan van CO2 onder de zeebodem en het gebruiken van biomassa.
2. De kosten voor het klimaatakkoord liggen te veel bij de gewone burger. De grootste vervuilers worden ontzien en houden zelfs hun hand op voor subsidie. De gewone belastingbetaler moet hiervoor opdraaien.
3. Het klimaatakkoord is boterzacht. Er worden geen bindende afspraken gemaakt, we zien alleen vage richtlijnen en onduidelijke maatregelen.
4. Krimp van de veestapel blijft een groot taboe. Ondanks dat dit wel nodig is om klimaatverandering tegen te gaan."

10 dec 2018:
'Roemeense windmolens bieden uitweg voor Nederlandse miljoenenboetes'. Bron De Volkskrant 10 dec 2018.
"Het gaat alleen om het recht welk land de geproduceerde energie in zijn boeken mag zetten. ‘Statistische overdracht’ heet die procedure, een vorm van legaal omkatten."

07 nov 2018:
'We zijn niet geïnteresseerd in de redding van de aarde, maar in de redding van onze eigen arrogantie'. Bron: Richard Powers in DeMorgen van 07 nov 2018.
“Er heerst een agressieve technofiele cultuur die mensen ertoe verleidt te denken dat ze voor eeuwig zullen leven”, legt hij uit. “Ofwel letterlijk, omdat we in de toekomst het verouderingsproces zullen kunnen stilleggen, of alleen als bewustzijn, geüpload in de cloud. Het is de hoogtempel van de menselijke hybris en het menselijk exceptionalisme, het idee dat de mens los en boven de rest van de natuur staat”.
“Er bestaat een technologie die ons van koolstofdioxide kan verlossen en niet echt veel innovatie vergt. Bossen, noemen we die".

10 okt 2018:
'Pieter Winsemius: Beroepsvergaderaars aan Klimaattafels brengen geen doorbraken'. Bron: Trouw 10 okt 2018.
"Het meest dodelijke voor elke vernieuwing is immers het zogenoemde meestribbelen van beroepsvergaderaars. Met meestribbelaars kun je helemaal niks. Ze zijn het immers met je eens, ze doen alleen niks."

08 okt 2018:
'Wat een halve graad meer of minder opwarming betekent voor Nederland'. Bron: NOS 08 okt 2018.
"Slechts die halve graad in de gemiddelde temperatuurstijging op aarde lijkt misschien weinig, maar het maakt een groot verschil. Het betekent onder meer kans op meer overstromingen en meer hongersnood of klimaatgerelateerde armoede voor honderden miljoenen mensen, aldus de onderzoekers".

08 okt 2018:
'Niet eerder vertoonde maatregelen nodig om opwarming te beperken tot 1,5 graad'. Bron: NOS 08 okt 2018.
"De opwarming van de aarde moet beperkt blijven tot maximaal 1,5 graad om het risico op droogte, overstromingen, extreme hitte en andere ernstige gevolgen voor honderden miljoenen mensen te beperken. Om dat voor elkaar te krijgen moeten dringende en niet eerder vertoonde maatregelen worden genomen, waarschuwen vooraanstaande klimaatwetenschappers in een nieuw rapport van het VN-Klimaatpanel IPCC".

12 sep 2018:
Het Klimaatakkoord wordt gesaboteerd, zegt oud-kroonlid van de SER: ‘Stop met polderen. Je laat de kalkoen toch ook niet meebeslissen over het kerstdiner?’ Bron: Klaas van Egmond, oud-kroonlid van de SER in De Volkskrant van 12 sep 2018.
"Een ander woord kan hij er gewoon niet voor vinden. Het politieke proces rond het Klimaatakkoord wordt bewust ‘gesaboteerd’. Het milieu en klimaat moeten dan ook niet langer worden uitbesteed aan de polder".

06 aug 2018:
'Trajectories of the Earth System in the Anthropocene'. Bron: PNAS Physical Sciences 06 aug 2018.
Wie het bijbehorende kaartje bekijkt zou genoeg moeten weten.

14 jun 2018:
'Klimaatgoeroe Ed Nijpels redt de planeet, namens de vrrroempartij'. Bron: Toine Heijmans in de verslaggeverscolumn van de De Volkskrant op 14 jun 2018.
"Overigens zijn dit hoofdlijnen. Voor concrete maatregelen rekent Ed op de provincies en de gemeenten waar ‘bestuurders met een rechte rug’ het echte werk mogen doen." "Ondertussen suddert op de lage pitjes van de Haagse politiek al twee jaar een Klimaatwet. Stevige beslissingen nemen is lastig, aangaande dit controversiële onderwerp. Dat laat je beter aan 'de sectortafels' en 'het lokale'."

08 jun 2018:
'Verdeel de lusten en de lasten van de groene revolutie eerlijk'. Bron: De Volkskrant 08 jun 2018.
"Zonder ingrijpen zal de nieuwe energietransitie leiden tot nieuwe ongelijkheid".

04 jun 2018:
'Is rundvlees eten vervuilender dan autorijden?'. Bron: NOS 03 juni 2018. Zie ook de bron: Science.
"Wat bleek? Als er geen vlees en zuivel meer geproduceerd zou worden, wordt driekwart van de landbouwgrond wereldwijd overbodig. En terwijl vlees en zuivel maar 18 procent van de calorieën leveren, komt bij de productie 60 procent van alle broeikasgassen vrij die door de landbouw geproduceerd worden".

16 mei 2018:
'Nederland is rijk, maar scoort superslecht op duurzame ranglijsten'. Bron: Trouw 16 mei 2018.

09 mei 2018:
RIVM waarschuwt voor biomassa: 'Het kan de gezondheid schaden'. Bron: Trouw 09 mei 2018.
"Het klonk als een oerdegelijk alternatief: de stook van biomassa als schone energiebron. Helaas, als ideale klimaatoplossing kunnen we dit wegstrepen. Het RIVM waarschuwt dat de stook van hout en groenafval zorgt voor een serieuze toename van fijnstof".

30 mrt 2018 (update 07 apr 2018):
'Dit is erg pijnlijk. Na alle ellende door #gaswinning wil de regering nu bij Pieterzijl juist gas gaan winnen door te fracken'. Bron: Sandra Beckerman Twitter.

28 mrt 2018:
'Kabinet bouwt stikstoffabriek om Gronings gas te verminderen'. Bron: RTL Nieuws 27 mrt 2018.
"Daarmee kan Noors of Russisch gas worden aangelengd met stikstof, zodat het te gebruiken is in onze Cv-ketels. Jaarlijks hoeft er dan 7 miljard kuub minder aan Gronings gas uit de bodem te worden gehaald."
Wat meer achtergrond informatie over hoog- en laagcalorisch aardgas is hier te lezen:
'Nederland kent grofweg twee kwaliteiten aardgas: hoog- en laagcalorisch'. Bron Menterwolde.Info 04 jun 2015.
Wiebes wil dus 500 miljoen Euro investeren in een stikstoffabriek, Noors of Russisch aardgas wordt geïmporteerd en gemengd met stikstof. Qua duurzaamheid levert het dus niets op, de uitstoot van broeikasgassen gaat er nul komma nul mee omlaag.
Datzelfde verhaal gaat dus ook op voor bedrijven die van Wiebes van het aardgas af moeten. Die ondernemingen worden aangemaand om zo spoedig mogelijk over te schakelen op het pseudo Groningengas. Ook dat levert qua duurzaamheid helemaal niets op.
Nog wat achtergrondinformatie:
'Gaswinning in Groningen. Geschiedenis, gevolgen en toekomst' Bron: Historiek 16 jan 2018.
'Aardgaswinning in Nederland'. Bron: Wikipedia.
'Waarom we niet stoppen met de gaswinning'. Bron: RTL Z 09 jan 2018.
'Meer vaart achter dichtdraaien gaskraan Groningen dan verwacht: uiterlijk in 2030 dicht'. Bron: De Volkskrant 29 mrt 2018.
Op = Op en dat was al in 1959 bekend.

26 feb 2018:
'Het kabinet wil als 'groenste ooit' de geschiedenis in, maar mist een belangrijk punt: vlees'. bron: De Volkskrant 26 feb 2018.
"Volgens de FAO, de landbouworganisatie van de Verenigde Naties, is de veehouderij verantwoordelijk voor 14,5 procent van de wereldwijde uitstoot van broeikasgassen, evenveel als alle transport bij elkaar. 70 procent van de landbouwgrond staat direct (weiden) of indirect in dienst van de vleesproductie; 30 tot 40 procent van de wereldgraanoogst wordt gevoerd aan de 50 miljard dieren die jaarlijks geslacht worden".

23 feb 2018:
'We zijn verslaafd aan groei, maar zien dat niet onder ogen'. bron: Trouw 22 feb 2018.
"Door onze politici en bankiers niet meer op groei af te rekenen maar op die transitie, kunnen we onze kleinkinderen iets cadeau geven dat ze niet kunnen kopen: een leefbare planeet".

23 feb 2018:
'Wiebes legt uit hoe Rutte III het 'groenste kabinet ooit' denkt te worden'. bron: De Volkskrant 23 feb 2018.

07 dec 2017:
'Een bos aankopen heeft niets te maken met het compenseren van je vliegreis'. Bron: Trouw 07 dec 2017.
"Het kopen van een stukje bos heeft net zoveel effect op het klimaat als een banaantje eten of een vreugdedansje doen."

28 nov 2017:
'De luchtvaart is de nagel aan de doodskist van het klimaat: zo gaan we 'Parijs' zeker niet halen'. Bron: De Volkskrant 28 nov 2017.
"Als de luchtvaart door mag groeien zoals zij nu doet, stoot de reissector in zijn eentje rond 2070 meer CO2 uit dan de rest van de wereld."